Nova Istra

83 Almir BAŠOVIĆ IVO ANDRIĆ „Život se kida, mrvi i osipa. Uopšte, izgleda da je ovom sadašnjem naraštaju više stalo do njegovih shvatanja o životu nego do života samog. To izgleda ludo i njoj potpuno neshvatljivo, ali je tako. I zbog toga život gubi od vrednosti i sav se troši u rečima.“ (str. 319) XI. Svoju hroniku Andrić završava u 1914. godini, a za tu godinu pripovjedač kaže: „Toga leta 1914. godine, kad su gospodari ljudskih sudbina poveli evropsko čo- večanstvo sa igrališta opšteg prava glasa u već ranije spremljenu arenu opšte vojne obaveze, kasaba je pružala malen, ali rečit obrazac prvih simptoma jednog oboljenja koje će s vremenom postati evropsko, pa svetsko, i opšte. To je bilo vreme na granici dveju epoha ljudske povesnice, i otud se mnogo jasnije video kraj one epohe koja je tu završavala nego što se nazirao početak nove koja se otvarala.“ (str. 329) Osobine te nove epohe Andrić u romanu iznosi preko slutnji Alihodže Muteve- lića koji sve zaključke izvlači imajući u vidu promjene na višegradskoj ćupriji. Aliho- dža se oštro protivi popravkama na mostu, govoreći da ne valja što diraju u ćupri- ju, jer „kao što je danas popravljaju, tako će je sutra rušiti“ (str. 253). Upravo ovaj lik iznosi priču o tome kako je nastao prvi most, komentirajući tako početak ovog romana i naglašavajući gradnju mosta kao konstituirajući kulturni mit. Naime, on prenosi priču o tome da je Allah stvorio svijet i zemlju kao ravnu i glatku površinu, a da je šejtan, koji je zavidio čovjeku na tom božjem daru, noktima izgrebao lice božje zemlje i da su tako nastale duboke rijeke i provalije. Pošto se Allah nije mogao vraćati na posao koji je šejtan svojom rukom opoganio, on pošalje svoje meleke da pomognu ljudima. Iznad mjesta koja jadni ljudi ne mogu preći, meleci rašire svoja krila i svijet poče preko njih da prelazi. Tako su ljudi naučili da grade ćuprije. Upravo zato jer se poziva na prapočetak, Alihodža je protiv svih novina koje nova epoha sa sobom donosi. On nije oduševljen brzinom željeznice kao jednom od naj- važnijih vrijednosti našeg doba („ako ideš u džehenem, bolje ti je da ideš polako“), a kada austro-ugarska vojska postavi eksploziv u stubove mosta, Alihodža o tome razmišlja i danju i noću, povezujući uporno most sa božanskim: „čas je verovao, čas odbijao takvu mogućnost kao suviše ludu i bezbožnu“ (str. 271). Nakon što od au- stro-ugarskog vojnika dobije šamar, Alihodža se sklanja u tišinu, u tajni dio svog du- ćana koji on zove tabut. A nakon što sa užasom shvati da je kamen veličine ljudske glave koji je uletio u njegov dućan zapravo dio ćuprije, Alihodža izlazi ispred dućana i zatiče srpsku vojsku, čiji ga starješina ljutito ispsuje jer je dućan ostavio bez nadzo-