Nova Istra

80 IVO ANDRIĆ Almir BAŠOVIĆ pripovjedač za Lotikinu sobu kaže: „Tu je bila onima dole i celom svetu nepozna- ta strana Lotikinog rada, nevidljivi i pravi deo njenog života. Tu je ona odbacivala nasmejanu masku, a njeno lice je postajalo tvrdo i pogled oštar i taman.“ (str. 219) Kroz mali prozor te sobe Lotika gleda most, taj „nemi svedok kome se ova Jevrejka sa dva lica obraćala u trenucima kad je tražila odmora i kad bi u svojim poslovnim i porodičnim brigama, koje je uvek rešavala sama, došla na mrtvu tačku i bezizlazno mesto“ (str. 220). (Nije slučajno to da je Alibeg Pašić, jedini čovjek za kojeg se sma- tra da je uspio zadobiti Lotikinu naklonost, ujedno bio„najćutljiviji čovek u kasabi“.) Naredno poglavlje o Lotici, koje se odvija više od dvadeset godina nakon ovog prvog, Andrić započinje obrtanjem prostorne tačke gledišta, sada se na Lotikinu sobu gleda s mosta: „Jedini osvetljen prozor na hotelu, koji je ostao kao poslednji znak budnog života te noći u kasabi, bio je onaj mali, na prvom spratu, gde se nala- zi Lotikina soba.“ (str. 318) Dalje se opisuju Lotikini umor i oronulost, a novo doba najavljuje se propašću njenih poslova zbog čega je „usled pada svih vrednosti“ ona pretrpjela težak živčani slom. U toj sobi,„u kojoj se mnogo raznih sudbina nagomi- lalo“, izdvaja se priča o sudbini Lotikine sinovice kao svojevrsni komentar Lotikine sudbine. Ta se djevojka prekrstila i udala za bogatog peštanskog berzijanca, pri čemu je Lotikina riječ imala presudnu ulogu. Ali taj berzijanac umire već u prvoj godini braka, nakon čega je mlada žena „predana svojoj neprirodnoj žalosti koja je isto što i mirno ludilo“ (str. 326). Upravo će gašenje svjetla u Lotikinoj sobi („nad zaspalom kasabom ujednači se potpuni mrak“) najaviti dolazak 1914., posljednje godine ove hronike o mostu na Drini. Lotikina sudbina konačno se povezuje sa mostom nakon što zbog bombardovanja tog, sada „vojnog objekta“ krov Lotikinog hotela bude oštećen granatom, a Lotika sa porodicom mora napustiti svoj hotel. Nakon što izgubi i hotel i svoju sobu, Lotika doživljava potpuni živčani slom, a Andrić strašne slike svjetskog rata prelama upra- vo kroz njenu pomućenu svijest, zbog čega njeno ludilo ima nešto od svetog, proro- čanskog. Ona vidi ljude koji „se roje, u hiljadama, milionima; pucaju, kolju, dave sve redom, uništavaju bez milosrđa i razuma“ (str. 373). Napuštanjem hotela i udaljava- njem od mosta kao nijemog svjedoka svoje sudbine, Lotika gubi mogućnost podjele na intimnu i javnu sferu, gubi mogućnost igranja svoje društvene uloge. Pripovjedač kaže: „To je učinio rat od Lotikinog hotela i njegovih stanovnika.“ (str. 374) Kako ćemo vidjeti, Alihodžinom sličnom spoznajom o tome šta je rat uradio od mosta i od ljudi završava ovaj Andrićev roman.