Nova Istra

76 IVO ANDRIĆ Almir BAŠOVIĆ lazak Austro-Ugarskog carstva, zatim i početak Prvog svjetskog rata kao događaja kojim ovaj roman završava. U vrijeme prve velike historijske krize, Alihodža se sukobljava sa Osman-efendi- jom Karamanlijom koji nagovara Višegrađane na besmisleni otpor austro-ugarskoj vojsci. Prije nego što se sa svojom vojskom povuče, Karamanlija naredi da Alihodžu vežu i da ga uhom prikuju za drvenu gredu na kapiji kao centralnom dijelu mosta. Slijedi opis:„Varoš izgleda izumrla a most pust kao da je smrt sve po njemu zbrisala. Ni živih ni mrtvih nema da ga brane, samo na kapiji čuči nepomičan Alihodža, sa glavom priljubljenom uz direk, stenjući od bola i smišljajući i u tom položaju nove dokaze protiv Karamanlije.“ (str. 144) Alihodži se nakon toga čini da ga je hartija sa proglasom generala Filipovića o Vojsci Cara Austrije i kralja Ugarske „presekla po polovini kao bezglasna eksplozija i da tu zjapi provalija“. Zatim se konstatira da Ali- hodžu„ne boli toliko uho koliko ono olovno i gorko đule koje mu je odjednom, posle čitanja ‘carskih riječi’ leglo usred grudi.“ Dakle, najdramatičnija povijesna promjena u ovom romanu data nam je kao scena Alihodžinog simboličkog „raspeća“, kao alu- zija na najemotivniji događaj u historiji kršćanstva, koji čini temelj čitave zapadne srednjovjekovne književnosti, ali bi se ta scena mogla shvatiti i kao komička varija- cija svih drugih „raspeća“ i svih odsječenih glava koje su tokom osmanskog perioda visile na mostu. I naredna epizoda romana, u kojoj se pripovijeda o dolasku Austro-Ugarske u Višegrad, mogla bi se povezati sa postupkom karakterističnim za srednjovjekovnu misteriju kao najvažniju formu srednjovjekovnog teatra. Naime, misterija je forma koja se u potpunosti zasnivala na emotivnom sudjelovanju izvođača i publike. Njena logika jeste zasnovana na Isusovom križnom putu, a njen ritam se gradio kao poste- peno opadanje emotivne i psihičke energije centralnog lika, sve do scene na Golgoti i Isusovog uzvika na križu: „Oče, zašto si me napustio?“ (Paralela ovom uzviku bila bi Alihodžina svijest o tome da ga je Osmansko carstvo „napustilo“.) Pošto intenzi- tet emocije ne može rasti do beskonačnosti, u srednjovjekovnu misteriju postepeno ulazi farsa, kao forma koja će proizvesti smijeh i tako omogućiti da se naredna scena gradi od najnižeg stupnja emocije. (Kod Shakespearea će ovaj postupak postati po- znat kao komičko olakšanje.) Nakon što kroz scenu Alihodžinog „raspeća“ najavi najdramatičniji povijesni do- gađaj, Andrić taj događaj odmah zatim tretira po principu zasnovanom na izrazitoj komici. Naime, na kapiji mosta predstavnici kasabe čekaju dolazak austro-ugarskih trupa. Tu su Pop Nikola i Mula Ibrahim, koji kasabu povezuju horizontalno zovu- ći sebe ironično komšije jer žive na dva kraja kasabe (str. 155), a to su likovi koji za sebe kažu da „sve što diše oni nose na duši“. Tu je i višegradski muderis, Husein-efen- dija (hroničar za kojeg pripovjedač ironično kaže da što manje događaja zabilježi,